Warto obejrzeć

Trasa 1

Miasto KOŚCIAN
Obecna siedziba władz powiatowych i miejskich, których urząd mieści się w dawnym domu pastora przy Al. Kościuszki. Nazwa miasta, o którym pierwsze wzmianki pochodzą z XII w., bierze swój rodowód prawdopodobnie od nazwy rośliny bagiennej "koszczki" porastającej podmokłe tereny doliny rzeki Obry, która przecina środek miasta. W 1400 r. Król Władysław Jagiełło potwierdził prawa miejskie Kościana, który w XIV w. był drugim pod względem wielkości miastem w Wielkopolsce po Poznaniu. W XV w. miasto uzyskało od króla Kazimierza Jagiellończyka pierwszy w Rzeczpospolitej znak ochronny dla wyrobów produkowanych przez cech sukienniczy. Wskutek licznych wojen w XVII i XVIII w. nastąpił upadek miasta. Budowa linii kolejowej Poznań - Wrocław w 1856 r. Przyczyniła się do rozwoju przemysłu tytoniowego i przetwórstwa buraków cukrowych. Miasto powróciło w granice Polski w 1919 r.

Warto obejrzeć:
1. Założenie urbanistyczne miasta,
2. Kościół par. p.w. NMP Wniebowziętej, ul. Kościelna z XV w.,
3. Kościół parafialny p.w. Świętego Ducha, ul. Piłsudskiego, z 2 poł. XV w.,
4. Kościół ewangelicki z lat 1843-46, obecnie biblioteka,
5. Kościół p.w. Pana Jezusa, pl. Niezłomnych, z lat 1670-80,
6. Kaplica daw. ewangelicka, obecnie cmentarna, ul. Bączkowskiego 46, z XIX w. wraz z ogrodzeniem,
7. Cmentarz rzymsko-katolicki przy ul. Bączkowskiego z okresu XVIII-XIX w.,
8. Pozostałości murów obronnych z okresu: XIV-XV w. - część widoczna za kościołem pw. Pana Jezusa,
9. Ratusz, poł. XIX w.,
10. Zespół szpitala dla nerwowo chorych, Al. Kościuszki 10,obejmujący budynki z XV w. i XIX-XX w. W skład zespołu wchodzą: dawny kościół Bernardynów, obecnie budynek szpitalny, kaplica p.w. NMP Anielskiej (dawniej prezbiterium kościoła), pawilony szpitalne nr 1, 2, 9, 11, 12, 13, 14a, 15, 15a, 26 oraz park.
11. Budynek liceum, Al. Kościuszki 3, z 1928 r.,
12. Dom (fasada), Al. Kościuszki 6, z 1924 r.,
13. Willa z ogrodzeniem, ul. Młyńska 3, z 1904 r.,
14. Dom, ul. Piłsudskiego 55, 4. ćw. XIX w.,
15. Zabudowa mieszkalna rynku – domy przy ul. Rynek nr 2, 4, 7, 13, 14/15, 23-25, 28, 31 i 32 z XIX w., ul. Rynek 18 – 1. poł. XVII w., ul. Rynek 30 – 1800 r.
16. Zabudowa mieszkalna ul. Szczepanowskiego 1, 7 i 11 z 1 poł. XIX w.
17. Domy przy ul. Szewskiej nr 16 i 36 z 1. poł. XIX w.,
18. Domy, ul. Wrocławska 4, XVIII/XIX, nr rej.: 606 z 27.05.1969,
19. Domy przy ul. Wyszyńskiego 1 i 18 z 1. poł. XIX w.
20. Zespół budynków wodociągów miejskich, ul. Czempińska 2, z lat 1908-09, obejmujący: wieżę ciśnień, stację pomp i filtrów, dom kierownika,
21. Wiatrak, przy obwodnicy Leszno - Poznań, z 1714 r.,
22. Wiatrak, przy szosie Kościan – Kawczyn, z 1805 r.

Pianowo

Wieś w gminie Kościan znana od 1511 r., należąca do proboszczów kościańskich. Dzierżawcami w 1779 r. byli Komorowscy, w 1797 r. folwark przeszedł na własność państwa pruskiego. Potem znajdował się w rękach rodzin niemieckich: Müllerów, Heinze, Lorenzów.

Warto obejrzeć:
Zespół pałacowy z przełomu XIX i XX w. wraz z parkiem

Stare Oborzyska
Wieś w gminie Kościan, znana od końca XIV w. jako własność Przybysława z Brenna, burgrabiego kościańskiego. Od 1444 r. należała do Jaszkowskich, potem Kiebłowskich, Koszutskich i Sułockich. W 1636 r. miejscowość znalazła się w rękach Zbyszewskich, potem wielokrotnie zmieniała właścicieli, w XIX w. przechodziła również przez ręce niemieckie. Ostatnim właścicielem wsi był Edward Brzeski, który kupił Oborzyska w 1929 r.

Warto obejrzeć:
1. Kościół par. pw. NMP Pocieszenia, z pocz. XIV w.
2. Park pałacowy, z 1. poł. XIX w.

Czempiń

Miasto - siedziba gminy miejsko - wiejskiej Czempiń, pochodzi od nazwiska chłopskiego Czempa. Pierwotnie był osadą targową, wzmiankowany w 1399 r. W 1856 r. wybudowano linię kolejową łączącą Czempiń z Poznaniem i Kościanem, natomiast w 1885 r. ze Śremem.

Warto obejrzeć:
1. Historyczny układ urbanistyczny miasta, XV – pocz. XX w.,
2. Kościół par. pw. św. Michała Archanioła, 1895-99, wraz z cmentarzem przykościelnym,
3. Cmentarz ewangelicki, 1. poł. XIX w.,
4. Zespół pałacowy Borówko z okresu XVIII-XIX w. obejmujący: pałac z 1739 r., park i ogrodzenie,
5. Kaplica, obecnie kościół filialny p.w. śś. Apostołów Szymona i Judy z 1782 r.,
6. Dom, ul. Długa 2, z 1 poł. XIX w.,
7. Kamienica z oficyną, ul. Kościelna 6, z 1905 r.,
8. Domy przy ul. Rynek: nr 26, 27. i 30. z XIX w.,
9. Dom, ul. Towarowa 9, z pocz. XIX w.

Borowo
Wieś w XVIII w. była władnością Antoniego Mizerskiego, który po skończeniu szkoły pijarów w Rydzynie, w 1812 wstąpił do 1. Pułku Szwoleżerów Gwardii Napoleona. Odbył kampanię w Saksonii i Francji. Następnie wieś należała do niemieckiej rodziny von Bernuth'ów.

Warto obejrzeć:
Dwór piętrowy z początku XX w. i park z XIX w. o pow. 6,9 ha.

Gorzyczki
Wieś w gminie Czempiń wymieniana w dokumentach od 1388 r. W średniowieczu była własnością rodów Borków, Gryżyńskich i Jaszkowskich, a w latach 1469-1581 Rydzyńskich. Majątek przechodził przez ręce Kłębowskich, Rogaczewskich, Skórzewskich, Chaławskich oraz Szołdrskich. Od 1636 r. posiadłość przeszła na własność Piotra Chłapowskiego. Potem majątek przechodził przez ręce Koźmińskich, Mycielskich i Potworowskich. W 1931 r. nabyli je Aleksandra i Stanisław Wańkowiczowie, którzy zginęli w 1943 r.

Warto obejrzeć:
Zespół pałacowy z 2 poł. XIX: pałac i park.

Stary Gołębin
Wieś w gminie Czempiń, w XV w. należała do Jaszkowskich. W XVII w. Gołębinem administrowali Domiechowscy. W XIX w. wieś należała do Szołdrskich.

Warto obejrzeć:
1. Kościół pw. Wniebowzięcia NMP, drewniany, z 1670 r.
2. Park z XVIII w.

Turew
Wieś w gminie Kościan, od XIV w. należała do Tomisława Leszczyca. Majątek znajdował się później w rękach rodów Rąbińskich, Pogorzelskich, Opalińskich, Zaleskich i Radomickich. W 1730 wieś kupił Ludwik Chłapowski. W 1821 r. odziedziczył ją Dezydery Chłapowski – generał wojsk napoleońskich i pionier nowoczesnego rolnictwa w Wielkopolsce. Majątek do 1928 r. należał do Chłapowskich. Potem nabył go Krzysztof Morawski.

Warto obejrzeć:
1. Zespół pałacowy z okresu XVIII-XX w: pałac, kaplica z 1846 r. i park,
2. Pasy wiatrochronne założone przez gen. Chłapowskiego założone w XIX w.

Kopaszewo
Wieś w gminie Krzywiń wzmiankowana od 1386 r. W 1714 była własnością rodu Zakrzewskich, potem siedziba rodowa Skórzewskich. W 1844 r. zakupiona przez Dezyderego Chłapowskiego - w posiadaniu Chłapowskich do 1939 r., ostatnim właścicielem majątku był Mieczysław Chłapowski.

Warto obejrzeć:
1. Zespół pałacowy z pocz. XIX, budynki z XIX i XX w.: pałac, park z aleją platanową, kaplica pw. Najświętszej Marii Panny z 1794 r.,
2. Ochronka, obecnie przedszkole – budynek z 1910 r.,
3. Czworak nr 27 z 1926 r.,
4. Ośmiorak nr 28/29 z przełomu XIX/XX w.

Krzywiń
Siedziba gminy miejsko - wiejskiej, miejscowość zlokalizowana w pradolinie Kanału Obrzańskiego o krajobrazie pagórkowatym ukształtowanym przez lodowiec. Przez miasto prowadzi wielkopolski szlak pątniczy św. Jakuba. W 1257 r. Książę Przemysł I zezwolił benedyktynom na lokowanie miasta.

Warto obejrzeć:
1. Zespół budowlany i założenie urbanistyczne miasta,
2. Kościół par. pw. św. Mikołaja, ul. Kościelna, z 1450 r.,
3. Kościół ewangelicki, ob. rzymsko-katolicki, ul. gen. D. Chłapowskiego, z XIX/XX w.,
4. Dom, ul. Kościelna 4, 1 poł. XIX w.,
5. Dom, Rynek 11, 1 poł. XIX w.,
6. Wiatrak koźlak, ul. Bojanowskiego, 1698 r. (?),
7. Wiatrak koźlak, ul. Mostowa, 1803 r.

Czerwona Wieś
Wieś w gminie Krzywiń, wzmiankowana w 1144 r. Pierwotnie znana jako “Czerwony Kościół”, aż do XVI w. W XII i XIV w. własność rodu Awdańców, od końca XIV w. Krakwiczów. Potem właścicielem był Maciej Borek Osiecki, następnie Gostyńscy do 1661, kiedy przejęli go Zakrzewscy. W latach 1744 - 1939 - własność rodu Chłapowskich.

Warto obejrzeć:
1. Kościół par. p.w. św. Idziego z XIII w., 1778 r., dzwonnica, drewniana, XVIII w.
2. Zespół pałacowy z 1845 r. – pałac i park.
3. Zespół folwarczny, 2 poł. XIX: spichlerz, stodoła, budynek gospodarczy, ogród, dom nr 13 z 1 poł. XIX w.

Jezierzyce

Wieś w gminie Śmigiel wymieniana w źródłach już od 1356 roku. Pod koniec XIV w. własność Jezierzyckich, w 1512 należała do Gryżyńskich i Żychlińskich jako dziedzictwo von Wedemeyer z Wonieścia od 1887r.

Warto obejrzeć:
Zespół dworski, 2 poł. XIX, pałac i park.

Stare Bojanowo
Wieś w gminie Śmigiel, wzmiankowana w 1278 r. jako wieś rycerska, końcem XIV wieku właścicielem został przybyły ze Śląska Gunter Pradel hrabia Junosza, założyciel rodu Bojanowskich, który przyjął nazwisko od nazwy miejscowości. Było to gniazdo rodzinne Bojanowskich, którzy posiadali Bojanowo do około 1800 roku. W XIX wieku własność Bironów Kurlandzkich, a następnie do 1945 niemieckiej rodziny Gernothów.

Warto obejrzeć:
Zespół pałacowy, XIX/XX w. pałac i park.

Bruszczewo
Wieś znana od 1180 r. stanowiła własność klasztoru w Lubiniu. W końcu XVII w. należała do leszczyńskich. W XVIII w. przejęli ją Sułkowscy, potem Chłapowscy. Od 1806 r. Bruszczewo należało do księżnej Aracenza – Pignatelli, natomiast od 1863 r. majątkiem zarządzała rodzina Bironów z Kurlandii. W 1903 r. majątek przejął Skarb Państwa Prus, po I wojnie światowej majątek został rozparcelowany.
W 1943 r. w Bruszczewie powstało stanowisko archeologiczne. Według badań archeologicznych, w epoce istnienia kultury unietyckiej w okolicy Bruszczewa znajdował się gród tamtejszej ludności, będący ośrodkiem władzy. Badania wykazały, że w miejscu tym znajdował się także wielki ośrodek wytwarzania brązu, prawdopodobnie największy na terenach położonych na północ od Alp, w pozostałościach grodu odkryto bowiem dużo zmagazynowanych gotowych wyrobów. Warowna osada prawdopodobnie była grodem hutników, którzy z racji magicznego postrzegania ich profesji prawdopodobnie władali również przyległymi terenami.

Śmigiel
Miasto jest siedziba gminy miejsko - wiejskiej. Nazwa pochodzi od śmigła i nawiązuje do tradycji młynarskich miasta, w którym kiedyś stało ponad 100 wiatraków. Prawa miejskie posiada od 1415 r. W 1900 r. uruchomiono kolej wąskotorową na odcinku Krzywiń – Stare Bojanowo i Wielichowo – Krzywiń. Kolejka do 2010 r. realizowała przejazdy na trasie Śmigiel Stare Bojanowo Wąskotorowe i Śmigiel – Wielichowo.

Warto obejrzeć:
1. Założenie urbanistyczne i zespół budowlany miasta,
2. Kościół parafialny p.w. NMP Wniebowziętej, ul. Farna, 1439-43, XVI, XIX w.,
3. Kościół cmentarny, fil. p.w. św. Wita, ul. św. Wita, szachulcowy, 1769 r.,
4. Kościół ewangelicki, obecnie rzymsko-katolicki filialny p.w. św. Stanisława, ul. Matejki, 1830 r.,
5. Cmentarz ewangelicki, ul. Kościańska/Reymonta,. XVI-XIX w., kaplica cmentarna, 1846 r., dom grabarza, ob. dom ul. Reymonta 12, 1846 r., ogrodzenie z bramą i furtką, XIX w.,
6. Dom, Al. Bohaterów 10, 1 poł. XIX w.,
7. Dom, ul. Jagiellońska 13, 1 poł. XIX w.,
8. Domy przy ul. Kościuszki 18 i 25 – XIX w.,
9. Zabudowa ul. Lipowej, 14 domów nr 2,5,7,8,11,13,14,15,16,17,18,22,24,41,
10. Zabudowa ul. Matejki, 10 domów nr 5, 6, 8, 9, 10, 11, 12, 13, 14, 17, 1 poł. XIX,
11. Domy, ul. Mickiewicza 18 i 25, XIX w.
12. Dom (z warsztatem stolarskim), ul. Podgórna 7 / Lipowa, poł. XIX,
13. Willa, ul. Powstańców Wielkopolskich 16, z 1901 r.,
14. Domy, pl. Rozstrzelanych 1 – 7, 9 – 29, XIX w.,
15. Domy, ul. Sienkiewicza 12, XIX/XX w. i 14 poł. XIX w.,
16. Dom, ul. św. Wita 23, poł. XIX w.,
17. Dom pl. Wojska Polskiego 2 – 3, 8, 10-11, 14-15, 17-18, poł. XIX w.
18. Dom, ul. Zdrojowa 7, 1 poł. XIX w.
19. Gazownia miejska, ul. Ogrodowa 54, z 1902 r.: budynek główny (hala produkcyjna), budynek warsztatów, 2 zbiorniki gazu,
20. Zespół wodociągów miejskich, ul. Powstańców Wielkopolskich, 1912-13 r.: budynek stacji pomp z wieżą ciśnień i mieszkaniem kierownika, budynek filtrów, ogród,
21. Zespół Śmigielskiej Kolei Dojazdowej, ul. Dworcowa 3, pocz. XX w.: budynek stacyjny, budynek administracyjny, budynek mieszkalny, toromistrzówka, lokomotywownia, hala napraw,
22. Dwa wiatraki, ul. Kościańska: wiatrak koźlak z Broniowa, 1726 r. i XIX w., wiatrak koźlak z Kluczewa, poł. XIX w.

Koszanowo
Koszanowo stanowi obecnie część miasta Śmigiel. Znana od 1301 r. Kiedyś była wsią szlachecką. Pierwotnie należała do Koszanowskich herbu Szaszor. Potem do Ramszów Opala z Czacza. W 1415 r. został wydany dekret lokacyjny dla miasta Koszanowo, którego przysiółkiem był Śmigiel. Po 1435 r. Koszanowo było już Śmiglem. W końcu XVI w. Koszanowo było własnością Cykowskich, Robaczyńskiego, Rozdrażewskiego i Śmigielskiej. Potem przechodziło przez ręce Jana Cikowskiego podskarbiego koronnego oraz rodziny Arciszewskich. Na początku XVIII w. Koszanowo znalazło się wśród dóbr króla Stanisława Leszczyńskiego, potem rodzin: Sułkowskich i Chłapowskich. Od pocz. XIX w. majątek należał do księżnej na Żaganiu Acerenzy Pignatelli. Potem dobra przeszły na własność księcia Kurlandii Kaliksta Biron von Kurland, który nabył je wraz z Starym Bojanowem i Bruszczewem. Od Bironów Koszanowo przejął w 1903 r. Skarb Państwa Pruskiego. Od 1912 r. majątek od Komisji Osadniczej Prus nabył Carl von Hoffmannswalden. W rękach rodzin Hoffmannswalden i von Tempelhoff majątek pozostał do lat 40-tych XX w.

Warto obejrzeć:
Budynek gospodarczy z 1857 r. z napisem z cegły wypalonej do granic zeszklenia: „H. v A. 57”

Przysieka Polska

Wieś w gminie Kościan, wymieniana w źródłach od 1356 r. W XV w. należała do Jaszkowskich, potem do Kluczewskich. W 1591 r. wieś kupił od Stanisława Osowskiego, Jan Ostoja z Błociszewa Gajewski. Do 1945 r. majątek pozostawał w rękach kolejnych właścicieli Czacza. Zachowały się dawne domy pracowników folwarcznych przy ul. Głównej.

Widziszewo

Wieś w gminie Kościan wymieniana w źródłach od 1356 r., kiedy stanowiła własność komandorii Kościańskiej Kawalerów św. Jana Jerozolimskiego, a potem proboszczów kościańskich. W XVII w. majątek był dzierżawiony przez chłopów z Nacławia. W XVIII w. folwarki proboszczów dzierżawiła szlachta, natomiast w 1796 r. folwark stał się własnością rządu Prus. W końcu XIX w. Widziszewo należało do właścicieli Przysieki Starej. Przy głównej drodze zachowały się budynki folwarczne.