Warto obejrzeć

Trasa 3

Miasto KOŚCIAN
Obecna siedziba władz powiatowych i miejskich, których urząd mieści się w dawnym domu pastora przy Al. Kościuszki. Nazwa miasta, o którym pierwsze wzmianki pochodzą z XII w., bierze swój rodowód prawdopodobnie od nazwy rośliny bagiennej "koszczki" porastającej podmokłe tereny doliny rzeki Obry, która przecina środek miasta. W 1400 r. Król Władysław Jagiełło potwierdził prawa miejskie Kościana, który w XIV w. był drugim pod względem wielkości miastem w Wielkopolsce po Poznaniu. W XV w. miasto uzyskało od króla Kazimierza Jagiellończyka pierwszy w Rzeczpospolitej znak ochronny dla wyrobów produkowanych przez cech sukienniczy. Wskutek licznych wojen w XVII i XVIII w. nastąpił upadek miasta. Budowa linii kolejowej Poznań - Wrocław w 1856 r. Przyczyniła się do rozwoju przemysłu tytoniowego i przetwórstwa buraków cukrowych. Miasto powróciło w granice Polski w 1919 r.

Warto obejrzeć:
1. Założenie urbanistyczne miasta,
2. Kościół par. p.w. NMP Wniebowziętej, ul. Kościelna z XV w.,
3. Kościół parafialny p.w. Świętego Ducha, ul. Piłsudskiego, z 2 poł. XV w.,
4. Kościół ewangelicki z lat 1843-46, obecnie biblioteka,
5. Kościół p.w. Pana Jezusa, pl. Niezłomnych, z lat 1670-80,
6. Kaplica daw. ewangelicka, obecnie cmentarna, ul. Bączkowskiego 46, z XIX w. wraz z ogrodzeniem,
7. Cmentarz rzymsko-katolicki przy ul. Bączkowskiego z okresu XVIII-XIX w.,
8. Pozostałości murów obronnych z okresu: XIV-XV w. - część widoczna za kościołem pw. Pana Jezusa,
9. Ratusz, poł. XIX w.,
10. Zespół szpitala dla nerwowo chorych, Al. Kościuszki 10,obejmujący budynki z XV w. i XIX-XX w. W skład zespołu wchodzą: dawny kościół Bernardynów, obecnie budynek szpitalny, kaplica p.w. NMP Anielskiej (dawniej prezbiterium kościoła), pawilony szpitalne nr 1, 2, 9, 11, 12, 13, 14a, 15, 15a, 26 oraz park.
11. Budynek liceum, Al. Kościuszki 3, z 1928 r.,
12. Dom (fasada), Al. Kościuszki 6, z 1924 r.,
13. Willa z ogrodzeniem, ul. Młyńska 3, z 1904 r.,
14. Dom, ul. Piłsudskiego 55, 4. ćw. XIX w.,
15. Zabudowa mieszkalna rynku – domy przy ul. Rynek nr 2, 4, 7, 13, 14/15, 23-25, 28, 31 i 32 z XIX w., ul. Rynek 18 – 1. poł. XVII w., ul. Rynek 30 – 1800 r.
16. Zabudowa mieszkalna ul. Szczepanowskiego 1, 7 i 11 z 1 poł. XIX w.
17. Domy przy ul. Szewskiej nr 16 i 36 z 1. poł. XIX w.,
18. Domy, ul. Wrocławska 4, XVIII/XIX, nr rej.: 606 z 27.05.1969,
19. Domy przy ul. Wyszyńskiego 1 i 18 z 1. poł. XIX w.
20. Zespół budynków wodociągów miejskich, ul. Czempińska 2, z lat 1908-09, obejmujący: wieżę ciśnień, stację pomp i filtrów, dom kierownika,
21. Wiatrak, przy obwodnicy Leszno - Poznań, z 1714 r.,
22. Wiatrak, przy szosie Kościan – Kawczyn, z 1805 r.

Racot
Wieś w gminie Kościan wspomniana w dokumentach od 1366 r. jako własność Borków Gryżyńskich, potem Leszczyców z Gułtow. Później majątek przechodził w ręce Gołutowskich i Broniszów. Od 1719 r. w rękach Jabłonowskich. W latach 1760-1782 majątkiem zarządzał książę Antoni Barnaba Jabłonowski wojewoda poznański, który sprzedał Racot księciu Wilhelmowi Orańskiemu koronowanemu w 1815 r. na króla Niderlandów. W latach 1850-1895 Racot stawał się kolejno majątkiem Wilhelma II - króla Niderlandów w latach 1840-49 oraz rodziny królewskiej von Sachsen - Weimar - Eisenach. W 1919 r. na mocy traktatu wersalskiego majątek stał się własnością Skarbu Państwa Polskiego i był siedzibą Prezydenta Rzeczpospolitej. W latach 1930-1939 r. posiadłością władał Urząd Wojewódzki w Poznaniu.

Warto obejrzeć:
1. Kościół ewangelicki, obecnie. rzymsko-katolicki. p.w. św. Stanisława Kostki i św. Jerzego, z 1780 r.,
2. Zespół pałacowy z okresu XVIII-XX w. obejmujący pałac, dom mieszkalny (przy pałacu), 2 oficyny, dawną gorzelnię, obecnie stajnia i park,
3. Zespół folwarczny z okresu: XVIII-XX w. obejmujący: budynek gospodarczy (rymarnię), oborę (stajnia), oborę, gorzelnię i płatkarnię (spichrz), stajnię, 2 owczarnie (stajnie), stajnia czołową, budynek inwentarski,
4. Dom administratora, przy ul. Dworcowej 1,
5. Domy przy ul. Dworcowej o nr 2, 4, 6, 8,
6. Domy przy ul. Kościuszki 3 i 4 z XIX w.,
7. Wiatrak koźlak, przy drodze Kościan – Krzywiń, z XVIII w.

Darnowo
Wieś w gminie Kościan, wspomniana w 1312 r. Własność rodów: Darnowskich (1407r.), Bnińskich i Gryżyńskich. W 1514 r. wieś przejęli Spławscy, od 1529 r. w rękach Gołutowskich. W 1777r. majątek przejął Antoni Barnaba Jabłonowski, który z powodu długów sprzedał majątek Wilhelmowi Orańskiemu, koronowanemu w 1815 na króla Niderlandów, w okresie dwudziestolecia międzywojennego własność Skarbu Państwa.

Warto obejrzeć:
Domy mieszkalne o nr: 10, 12 i 14 z XIX w.

Wyskoć Mała
Osada w gminie Kościan. Pierwotnie folwark polny powstały w poł. XIX w. na miejscu osady Skulin nie istniejącej już w 1366 r. Folwark należał do majątku Wyskoć i jego kolejnych właścicieli. Zachował się budynek mieszkalny i stodoła folwarku z końca XIX w.

Wyskoć
Wieś w gminie Kościan, od połowy XIV w. należała do Jaszka Wyskoty. Potem właścicielami wsi byli kolejno Bnińscy, Opalińscy, Spławscy. Wśród właścicieli wsi w XVIII w. wymienia się Kotarbskich i Lipskich. W dwudziestoleciu międzywojennym dzierżawił ją Stanisław Lipski, a od 1932 r. wieś należała do Fundacji Sułkowskich w Rydzynie.

Warto obejrzeć:
1. Kościół par. pw. św. Andrzeja Apostoła z 1846 r.,
2. Dwór z 1 poł. XIX w.
3. Park pałacowy, z 1 poł. XIX w.

Turew
Wieś w gminie Kościan, od XIV w. należała do Tomisława Leszczyca. Majątek znajdował się później w rękach rodów Rąbińskich, Pogorzelskich, Opalińskich, Zaleskich i Radomickich. W 1730 wieś kupił Ludwik Chłapowski. W 1821 r. odziedziczył ją Dezydery Chłapowski – generał wojsk napoleońskich i pionier nowoczesnego rolnictwa w Wielkopolsce. Majątek do 1928 r. należał do Chłapowskich. Potem nabył go Krzysztof Morawski.

Warto obejrzeć:
1. Zespół pałacowy z okresu XVIII-XX w: pałac, kaplica z 1846 r. i park,
2. Pasy wiatrochronne założone przez gen. Chłapowskiego założone w XIX w.

Rąbiń
Wieś w gminie Krzywiń wspominana w źródłach od 1316 r. W średniowieczu jako własność Rąbińskich, potem Strzeleckich, w 1698 r. stał się własnością Krzysztofa Mielżyńskiego - właściciela Pawłowic, Robczyska i Kąkolewa. W 1804 r. Rąbiń kupił Józef Chłapowski.

Warto obejrzeć:
Kościół parafialny z 1648 r. pw. śś. Piotra i Pawła

Dalewo
Wieś w powiecie śremskim powstała w XI lub XII wieku i podlegała setnikowi w Kuszkowie koło Krzywinia. Około 1230 r. wspomniana w źródłach. Przez wiele lat była własnością benedyktynów z Lubinia.

Warto obejrzeć:
1. Kościół parafialny p.w. Św. Wojciecha z początku XIV w., przebudowany w 1623 r.,
2. Budynek szkoły z XIX wieku,
3. Zabytkowe domy mieszkalne,
4. Dwie kapliczki przydrożne: figura Matki Boskiej Niepokalanie Poczętej z 1912 naprzeciw cmentarza parafialnego oraz figura Niepokalanego Serca Matki Boskiej z 1955 przy wjeździe do wsi od strony Wyrzeki,
5. Figura Matki Boskiej Różańcowej z 1919 w parku plebanii,
6. Figura św. Floriana na ścianie budynku Ochotniczej Straży Pożarnej,
7. Trzy krzyże przydrożne.

Mościszki
Wieś w gminie Krzywiń pojawia się w źródłach w 1189 r. jako własność klasztoru w Lubiniu, do roku 1796 r., a potem do państwa pruskiego. Od 1920 r. własność Skarbu Państwa Polskiego.

Warto obejrzeć:
Zespół dworski, XIX/XX w.: dwór i park

Cichowo
Wieś w gminie Krzywiń, miejscowość wypoczynkowa nad Jeziorem Cichowskim. Słynie z corocznych wystaw i imprez plenerowych poświęconych twórczości Adama Mickiewicza i kultywowaniu tradycji organizowanych przez Krzywińskie Towarzystwo Kulturalne. Wieś wzmiankowana od 1181 r. jako własność szlachecka w latach 1231 lub 1234 nadana klasztorowi benedyktynów z Lubinia. Po rozbiorach polski przeszła w ręce władz pruskich, od 1845 r. Własność Stanisława Zakrzewskiego, potem Lucjana Szulczewskiego, Mieczysława Bukowieckiego generała Wojska Polskiego, w rękach wdowy po generale: Aleksandry zd. Morawskiej poetki znanej jako Paula Nałęcz, zastrzelonej w 1940 r.

Warto obejrzeć:
Zespół pałacowy, XIX-XX: pałac z 1908 r. i park

Bieżyń
Wieś w gminie Krzywiń.

Warto obejrzeć:
Wiatrak koźlak z, 2 poł. XIX w.

Lubiń

Wieś w gminie Krzywiń związana od początków istnienia z klasztorem benedyktynów których z Leodium - obecnie Liege - w Belgii sprowadził w 1070 komes Michał z Góry. Wieś należała do opactwa do 1797 r. kiedy dobra przeszły w ręce Juliusza Wilhelnma von Beyer, w 1803 r. - Jana Baltazara Szlichtynga, a od 1815 r. - Augusta Potworowskiego. Później majątek przechodził w ręce Schulzów, Forstierów i Erlenkampów. W 1908 r. przęjęty przez władze pruskie a w 1920 r. przez Skarb Państwa Polskiego.

Warto obejrzeć:
1. Kościół p.w. św. Leonarda, XIII w., cmentarz kościelny z terenem skarpy, ogrodzenie mur z ok. XVIII w.,
2. Zespół opactwa benedyktynów, XII-XX w., kościół, XII-XVIII w., klasztor, 1 poł. XVII-XVIII w., brama z XVIII w., budynek klasztorny z lat 1929-31, dzwonnica, pocz. XX w., szkoła parafialna, pocz. XIX w., dworek z 2 ćw. XIX w., spichlerz z 1908 r., ogród i park klasztorny z XVIII-XIX w., ogrodzenia (mury) z bramami i furtami z okresu XVI-XX w.,
3. Pastorówka, obecnie dom, ul. Mickiewicza 5, z poł. XIX w.

Żelazno
Wieś w gminie Krzywiń nad jeziorem Żelazno. Od 1392 r. była własnością opactwa w Lubiniu. Od 1798 r. włączona do majątku Lubiń i jego właścicieli. W 1881 r. wymienia się Alberta Knappe – dziedzica majątku. W 1899 r. właścicielem był Edmund Hentschel. Potem posiadłość wykupiła spółka ziemska z Poznania. W 1926 r. jako właściciel Żelazna wymieniany był Michał Jasiecki. Obecnie pozostały szczątki założenia rezydencji z XIX w. oraz budynek inwentarski a także kilka drzew z dawnego parku otaczającego dwór.

Wieszkowo
Wieś znana od 1258 r. kiedy należała do benedyktynów z Lubinia. Do końca XVIII w. stanowiła własność Klasztoru. Po sekularyzacji dóbr majątek nabył Juliusz Wilhelm von Beyer. Potem od 1800 – 1823 r. majątek był w rękach Szlichtyngów. Następnym właścicielem wsi byli Potworowscy. W 1834 r. majątek przejął Rząd Prus. W 1842 r. majątek kupiła rodzina Braunek. W 1864 r. wieś kupił Friedrich Bochun, potem Józef Versen z Padeborn. Od 1899 r. do wybuchu wojny wieś była w rękach rodziny Kirschsteinów. Z dawnego majątku do czasów obecnych zachował się spichlerz z końca XIX w.

Krzywiń
Siedziba gminy miejsko - wiejskiej, miejscowość zlokalizowana w pradolinie Kanału Obrzańskiego o krajobrazie pagórkowatym ukształtowanym przez lodowiec. Przez miasto prowadzi wielkopolski szlak pątniczy św. Jakuba. W 1257 r. Książę Przemysł I zezwolił benedyktynom na lokowanie miasta.

Warto obejrzeć:
1. Zespół budowlany i założenie urbanistyczne miasta,
2. Kościół par. pw. św. Mikołaja, ul. Kościelna, z 1450 r.,
3. Kościół ewangelicki, ob. rzymsko-katolicki, ul. gen. D. Chłapowskiego, z XIX/XX w.,
4. Dom, ul. Kościelna 4, 1 poł. XIX w.,
5. Dom, Rynek 11, 1 poł. XIX w.
6. Wiatrak koźlak, ul. Bojanowskiego, 1698 r. (?),
7. Wiatrak koźlak, ul. Mostowa, 1803 r.

Kopaszewo
Wieś w gminie Krzywiń wzmiankowana od 1386 r. W 1714 była własnością rodu Zakrzewskich, potem siedziba rodowa Skórzewskich. W 1844 r. zakupione przez Dezyderego Chłapowskiego - w posiadaniu Chłapowskich do 1939 r. ostatnim właścicielem majątku był Mieczysław Chłapowski.

Warto obejrzeć:
1. Zespół pałacowy z pocz. XIX, budynki z XIX i XX w.: pałac, park z aleją platanową, kaplica pw. Najświętszej Marii Panny z 1794 r.,
2. Ochronka, obecnie przedszkole – budynek z 1910 r.,
3. Czworak nr 27 z 1926 r.,
4. Ośmiorak nr 28/29, z przełomu XIX/XX w.

Choryń
Wieś w gminie Kościan, pojawia się w żródłach od 1366 r. W posiadaniu Łodziów Choryńskich od końca XIV w. do końca XV w. Od połowy XVI w. do początku XVII w. własność Ponieckich, od 1725 r. w rękach Radomickich. Sprzedana Piotrowi Drwęskiemu, kupiona przez Maksymiliana Taczanowskiego w 1812 r. W latach 1831-32 w Choryni dwukrotnie przebywał Adam Mickiewicz który we wrześniu 1831 r. został ojcem chrzestnym córki Józefa Taczanowskiego. W 1913 r. Władysław Taczanowski sprzedał majątek Pruskiej Komisji Kolonizacyjnej od której odkupił go książę Wilhelm Ernst von Sachsen - Weimar - Eisenach z Racotu. W okresie dwudziestolecia międzywojennego wieś była własnością Skarbu Państwa.

Warto obejrzeć:
1. Kościół parafialny p.w. św. Katarzyny z 1851 r. wraz z dzwonnicą z 2 poł. XIX w.
2. Zespół dworski i folwarczny, pocz. XIX w.: budynki dworskie wraz z parkiem, domem mieszkalnym, spichrzem i wozownią (kuźnią).

Osiek
Wieś w gminie Kościan w źródłach występuje od 1284 r. Własność Osieckich, potem Zakrzewskich i Miaskowskich. W 1831 r. W Osieku przebywał Adam Mickiewicz na zaproszenie Eulogiusza Zakrzewskiego, którego poznał w Berlinie. W 1890 r. Do dóbr osieckich należały także Dębiec Stary i Wyskotów.

Warto obejrzeć:
Zespół dworski obejmujący dwór z 1 poł. XIX w. i park z 2 poł. XVIII w.

Kurza Góra
Wieś w gminie Kościan, wzmiankowana od 1385 r. była własnością szlachecką, a potem królewską. Potem folwark należał do starostów kościańskich. W 1737 r. mieszkał tu starosta Antoni Gajewski. Ostatnim starostą był tutaj Józef Chłapowski, który otrzymał te ziemie od króla Stanisława Augusta Poniatowskiego, jako lenno dziedziczne. Po konfiskacie dóbr przez Prusy w 1797 r kupił je baron Friedrich von Schilden, od którego w 1800 r. odkupił Józef Chłapowski. Do 1945 r. Kurza Góra wchodziła w skład dóbr gurowskich i bonikowskich.

Warto obejrzeć:
Domy mieszkalne byłych pracowników folwarcznych przy ul Gostyńskiej 42, 44 i 46 oraz 48 i 50 (ośmiorak) w Kościanie z pocz. XX w.